مقدمه
رشته مهندسی بهداشت محیط، به عنوان یکی از شاخههای کلیدی علوم پایه در حوزه سلامت و محیط زیست، بیش از نیم قرن است که در دانشگاههای کشور به منظور تربیت نیروی انسانی متخصص و توانمند، در زمینه شناسایی، مدیریت و کنترل عوامل مخاطرهآمیز محیطی تدریس و توسعه یافته است. اهمیت این رشته در تأمین سلامت جامعه، به ویژه در شرایطی که فشارهای زیستمحیطی ناشی از توسعه صنعتی، افزایش جمعیت و تغییرات اقلیمی روز به روز بیشتر میشود، بیش از پیش نمایان میگردد.
دانشکده بهداشت دامغان با بهرهمندی از ظرفیتهای علمی و پژوهشی خود، متعهد به تربیت کارشناسانی است که بتوانند ضمن شناسایی و پایش عوامل خطر محیطی، راهکارهای علمی و عملی جهت حفظ و ارتقاء سلامت عمومی ارائه نمایند. تلاش مستمر این دانشکده در راستای ارتقاء کیفیت آموزش، پژوهشهای کاربردی و همکاریهای بیندبخشی، جایگاه آن را به عنوان مرکز پیشرو در حوزه بهداشت محیط تثبیت کرده است.
این کتابچه در چارچوب فرآیند اعتبارسنجی دانشکده بهداشت دامغان تهیه شده و تصویری روشن از توانمندیها، دستاوردها و چشماندازهای آینده این مرکز علمی ارائه میدهد. امید است که این تلاشها گامی موثر در جهت ارتقای جایگاه علمی و عملی دانشکده در سطح ملی و بینالمللی باشد.
تعریف رشته مهندسی بهداشت محیط
مهندسی بهداشت محیط شاخهای از علوم مهندسی است که به مطالعه، شناسایی، ارزیابی و کنترل عوامل زیانآور و مخاطرهآمیز موجود در محیط زیست میپردازد. هدف اصلی این رشته، حفظ و ارتقای سلامت انسان و جامعه از طریق مدیریت صحیح منابع طبیعی، کاهش آلودگیها و پیشگیری از بروز بیماریها و آسیبهای محیطی است.
این رشته ترکیبی از دانشهای مهندسی، علوم زیستی، شیمی، فیزیک و بهداشت عمومی است و متخصصان آن با بهرهگیری از روشهای علمی و فناوریهای نوین، به طراحی و اجرای برنامههای پایش، کنترل و بهبود کیفیت هوا، آب، خاک و مدیریت پسماندها میپردازند. مهندسی بهداشت محیط نقش کلیدی در شناسایی عوامل خطر محیطی، کاهش اثرات مخرب آنها و ارائه راهکارهای پیشگیرانه برای تضمین سلامت پایدار جامعه ایفا میکند.
تاریخچه رشته مهندسی بهداشت محیط در جهان و ایران
رشته مهندسی بهداشت محیط به عنوان شاخهای میانرشتهای و نوین، در پاسخ به چالشهای رو به افزایش زیستمحیطی و بهداشتی در سطح جهان شکل گرفت. نخستین بذرهای این رشته در اوایل قرن بیستم و به ویژه پس از انقلاب صنعتی کاشته شد؛ دورهای که با رشد سریع صنایع، توسعه شهرنشینی و افزایش جمعیت همراه بود و مشکلاتی چون آلودگیهای هوا، آب و خاک، تولید فزاینده پسماندهای صنعتی و شهری، و بروز بیماریهای مرتبط با محیط زیست، به طور جدی سلامت انسانها را تهدید میکرد.
در دهههای ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ میلادی، توجه جهانی به مسائل زیستمحیطی افزایش یافت و با تأسیس سازمانهایی چون سازمان جهانی بهداشت (WHO) و سازمان حفاظت محیط زیست (EPA) در آمریکا، تلاشهای منظمی برای کنترل آلودگیها و پیشگیری از بیماریهای محیطمحور آغاز شد. این تحولات باعث شد رشته مهندسی بهداشت محیط به صورت رسمی و نظاممند در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشورهای پیشرفته، به ویژه ایالات متحده، اروپا و ژاپن، شکل گرفته و توسعه یابد. مهندسان بهداشت محیط با بهرهگیری از دانشهای مهندسی، علوم زیستی، شیمی و بهداشت عمومی، به طراحی سیستمهای پایش و کنترل آلودگی، مدیریت پسماندها، تصفیه آب و هوا، و تحلیل ریسکهای زیستمحیطی پرداختند.
تاریخچه این رشته در ایران به حدود 70 سال قبل بر میگردد. مهندسی بهداشت از سال 1331 تا سال 1330 غالبا به صورت تیمی مرکب از مهندسین کادر ستادی وزارتخانه در نقاط مختلف کشور فعالیت داشته اند . وظایف آنها علاوه بر تهیه دستورالعمل ها و فرمهایی در زمینه مراکز تهیه و توزیع و فروش مواد غذایی و اماکن عمومی، مبارزه با حشرات و جوندگان، دفع فضولات جامد، بهسازی منابع آب و طراحی نقشه های تیپ و اجرای پروژه های تامین آب آشامیدنی بود. از سال 1330 مهندسی بهداشت بصورت اداره کل درآمد و در مدت کوتاهی در بسیاری از استانهای کشور ادارات مهندسی بهداشت ایجاد شدند. در سال 1335 مدت کوتاهی مهندسی بهداشت با اداره ریشه کنی مالاریا ادغام گردید ولی بنا به دلایلی ، ادامه فعالیت واحدهای ادغام یافته ممکن نشده و در نتیجه مجددا اداره کل مهندسی بهداشت مستقل به کار خود ادامه داد. در طی سالهای 1335-1330 بعلت بوجود آمدن سازمانها و وزارتخانه هایی مرتبط با آب و برق، مسئله تامین آب شهری از وظایف بهداری سابق منفک و به عهده وزارت آب و برق کشور گذاشته شد و بر تامین آب آشامیدنی و بهسازی محیط روستاها توسط اداره کل مهندسی بهداشت تاکید شد. در طی سالهای قبل از 1335 و بعد از آن تعداد زیادی از مهندسین رشته های مختلف بویژه ساختمان و شیمی جهت اخذ تخصص در زمینه بهداشت و مدارک تحصیلی فوق لیسانس، اکثرا با استفاده از بورسهای بین المللی به خارج از کشور اعزام شدند. در این راستا پیرو تشکیل دوره کمک مهندسی بهداشت و دوره کمک بهسازی از اوان تشکیل اداره مهندسی، اولین دوره بهسازی با پذیرش لیسانسیه های علوم (شیمی ، فیزیک ، زیست شناسی ...) در دانشکده بهداشت دانشگاه تهران آغاز فعالیت نمود، این دوره در سال 1330 تبدیل به دوره عالی بهسازی گردید که مدرک تحصیلی آن فوق لیسانس بود.
در سال 1331 تامین آب آشامیدنی و بهسازی محیط روستاها از وزارت بهداری به وزارت آبادانی و مسکن انتقال یافت و در همین سال اداره کل مهندسی بهداشت به اداره کل بهداشت محیط تغییر نام یافت . در سال 1301 وظایف مذکور به عهده وزارت کشاورزی و پس از تشکیل وزارت تعاون به آن وزارتخانه محول گشت ، در سال 1301 با مصوبه ای وظایف یاد شده مجددا به اداره کل بهداشت محیط اعاده شد که در سال 1301 مصوبه مذکورمورد تاکید شورای انقالب جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. اجرای پروژه های تامین آب آشامیدنی روستاها و عملیات بهسازی محیط با پیروزی انقالب اسلامی توسعه قابل مالحظه ای یافت ، ولی با توجه به اهمیت و گسترش سایر فعالیتهای بهداشت محیطی و لاجرم برای هماهنگ کردن تشکیلات بهداشت محیط با شبکه های بهداشتی و درمانی کشور در سال 1311 مسئولیت تامین آب آشامیدنی روستاها به سازمان جهاد سازندگی واگذار گردید و بدینوسیله زمینه ادغام فعالیتهای بهداشت محیط در شبکه فراهم شد. در سال 1333 برای تعدیل نیروی انسانی و کاهش ابعاد تشکیلات ها در وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی دو اداره کل بهداشت محیط و اداره کل بهداشت حرفه ای ادغام شدند. . با ادامه روند کوچک سازی تشکیلات و واگذاری بعضی از وظایف به بخش خصوصی و تفویض اختیار مسئولیتها به دانشگاههای علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی، در آذر ماه 1331 اداره کل بهداشت محیط و حرفه ای به دفتر سلامت محیط کار و حرفه ای تغییر نام یافت .
اولین تلاشها برای آموزش و توسعه رشته مهندسی بهداشت محیط به اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی بازمیگردد، زمانی که دانشگاهها و مراکز آموزش عالی کشور در حال گسترش و شکلگیری بودند. در ابتدا، آموزش این رشته به صورت محدود و در قالب دورههای بهداشت عمومی و مهندسی مرتبط ارائه میشد. با گذشت زمان و افزایش آگاهی نسبت به اهمیت سلامت محیطی و ضرورت وجود متخصصان کارآمد، رشته مهندسی بهداشت محیط به عنوان یک گرایش مستقل و تخصصی در دانشگاههای معتبر مانند دانشگاه تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران و برخی دانشگاههای دیگر توسعه یافت.
از دهه ۱۳۷۰ شمسی به بعد، با افزایش نگرانیها درباره آلودگیها و پیامدهای زیستمحیطی ناشی از توسعه صنعتی و شهری، اهمیت مهندسی بهداشت محیط در ایران بیشتر مورد توجه قرار گرفت. گسترش مراکز آموزش عالی، راهاندازی دورههای کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در این رشته، و فعالیتهای پژوهشی و اجرایی در سطح ملی، موجب ارتقاء جایگاه علمی و عملی مهندسی بهداشت محیط شد. فارغالتحصیلان این رشته در سازمانهای دولتی، صنعتی، پژوهشی و زیستمحیطی نقش کلیدی در ارزیابی، پایش و مدیریت مخاطرات محیطی ایفا میکنند.
امروزه، با توجه به افزایش پیچیدگی مسائل زیستمحیطی، تغییرات اقلیمی و چالشهای جدید بهداشتی، رشته مهندسی بهداشت محیط بیش از پیش نیازمند توسعه آموزشهای تخصصی، پژوهشهای نوآورانه و همکاریهای بینالمللی است تا بتواند نقش مؤثری در حفظ سلامت جامعه و تضمین توسعه پایدار ایفا نماید.
چشمانداز رشته مهندسی بهداشت محیط
رشته مهندسی بهداشت محیط در افق آینده، به عنوان یکی از پیشروترین حوزههای علمی و کاربردی در حفظ سلامت انسان و حفاظت از محیط زیست، جایگاهی برجسته و اثرگذار در سطح ملی و بینالمللی خواهد داشت. این رشته با بهرهگیری از فناوریهای نوین، پژوهشهای میانرشتهای و آموزشهای تخصصی، به توسعه راهکارهای جامع و پایدار برای مدیریت مخاطرات محیطی و ارتقاء کیفیت زندگی جامعه خواهد پرداخت.
دانشکده بهداشت دامغان، با تعهد به ارتقای سطح علمی و پژوهشی، تربیت نیروی انسانی متخصص، خلاق و متعهد، و گسترش همکاریهای بینالمللی و صنعتی، در پی آن است که به مرکزی پیشرو در آموزش و پژوهش مهندسی بهداشت محیط تبدیل شود و سهمی قابل توجه در تحقق اهداف توسعه پایدار و بهبود سلامت عمومی ایفا نماید.